Leit
Loka

Hagnýtar upplýsingar

Sýna allt

Átraskanir einkennast af alvarlegum truflunum á matarvenjum.

Þær þróast oftast í kjölfar megrunarkúra þar sem fólk ætlar í fyrstu að losa sig við nokkur kíló eða fer hreinlega í öfgakennda megrun með því að svelta sig eða losa sig við mat á annan hátt.

Slíkir kúrar geta endað í vítahring þar sem einstaklingnum finnst hann aldrei nógu léttur og missir sjónar á hvað er eðlileg líkamsþyngd og eðlileg máltíð.

Mataræðið einkennist oft af litlu, einhæfu og fitusnauðu fæði. Einnig getur verið um að ræða alvarlegt ofát, jafnvel í köstum þar sem einstaklingurinn missir stjórn á því magni sem hann borðar en losar sig síðan við fæðuna á eftir, t.d. með því að framkalla uppköst.

Ofhreyfing eða óhófleg líkamsrækt er algeng átröskunarhegðun.

Átröskunum fylgir andleg vanlíðan, kvíði og þunglyndi og mikil óánægja með líkamlegt útlit. Manneskjan verður heltekin af hugsunum um mat og þyngd og hræðslu við að borða.

Átraskanir eru sjúkdómur en ekki hegðunarvandamál og sá sem veikist þarf að fá meðferð.

Orsakir eru margvíslegar, bæði líffræðilegar og sálfélagslegar og meðferð getur verið margþætt. Ef gripið er nógu snemma inn í sjúkdómsganginn með ráðgjöf og stuðningi má oft hindra að sjúkdómurinn þróist á alvarlegt stig.

Þekktustu átraskanirnar eru:

  • Lystarstol (anorexia nervosa)
  • Lotugræðgi (bulimia nervosa)
  • Lotuofát (binge eating disorder) hefur nýlega verið skilgreint sem sjúkdómur og veldur oft offitu
  • Sumar átraskanir eru “blandaðar” með einkennum bæði frá lystarstoli og lotugræðgi og eru kallaðar óskilgreindar átraskanir

Markmið meðferðar

  • Auka innsæi/vilja sjúklings til að ná bata og öðlast heilbrigði
  • Meðhöndla líkamlega og sálræna fylgikvilla
  • Aðstoða sjúkling við að komast í, viðhalda og sætta sig við kjörþyngd
  • Bæta næringarástand og koma á reglubundnu mataræði
  • Takast á við hugsanaskekkjur og röng viðhorf sem tengjast mataræði og hugmyndum um líkama
  • Bæta sjálfstraust
  • Bæta samskiptamynstur

Ef grunur er um átröskun er fólki bent á að leita á heilsugæsluna.

Heimilislæknir getur metið vandann og sent tilvísun í átröskunarteymið með samþykki sjúklings.

Einnig er tekið við tilvísunum frá fagfólki innan og utan LSH, skólum og öðrum fagaðilum.

  • Fólk getur einnig haft sjálft samband við átröskunarteymið með því að senda tölvupóst á atroskun@landspitali.is 

 

Einstaklingar með átraskanir hafa oft ýmis líkamleg og geðræn vandamál.

Það þarf því oft að fylgjast náið með ástandi þeirra.

Hjá öllum sem hefja meðferð í teyminu eru teknar blóðprufur, þar sem mældur er blóðhagur, sölt í blóði, starfsemi nýrna og lifrar, skjaldkirtils og fleira. Þessar blóðprufur eru síðan endurteknar eftir þörfum í meðferðinni.

Þunglyndi og kvíði eru einnig algengir fylgifiskar átraskana og oft geta þunglyndislyf komið að gagni.

Bætt andleg líðan getur hjálpað einstaklingum að takast á við átröskunina og aukið árangur í meðferð.

Allir fá tækifæri til að ráðfæra sig við lækni um möguleika á lyfjameðferð, kosti þeirra og galla.

Stöku sinnum kemur fyrir að einstaklingar eru of veikir af átröskun til að geta nýtt sér meðferð hjá teyminu, í göngudeild eða dagdeild.

Ef ástand þeirra er mjög slæmt eða lífshættulegt er boðið upp á innlögn.

Innlagnir eru gerðar á almennar móttökudeildir geðdeilda LSH við Hringbraut og sjá deildirnar um meðferðina á meðan á innlögn stendur.

Mikilvægi matar og hreyfingar til að viðhalda heilbrigði verða seint ofmetin.

Matur er ekki aðeins lífsnauðsynlegur sem orkugjafi og byggingarefni líkamans heldur er hann einnig stór hluti af lífsgæðum okkar.

Matur hefur mikið félagslegt gildi því félagslegum samskiptum fylgir oft eitthvað matarkyns.

Því veldur átröskun ekki aðeins líkamlegum skaða heldur rýrir sjúkdómurinn lífsgæði einstaklingsins.

Næringarfræðingur átröskunarteymisins vinnur að næringarmeðferð á göngudeild í samstarfi við aðalmeðferðaraðila og lækni teymisins. Einnig veitir hann fræðslu og ráðgjöf á dagdeild.

Markmið næringarmeðferðar eru einstaklingsbundin og unnin í samvinnu við sjúkling en miða fyrst og fremst að því að stöðva átröskunarhegðun (s.s. svelti, átköst og/eða uppköst eða önnur losunarhegðun) og koma á reglulegum og heilbrigðum fæðuvenjum.

Að auki stuðlar meðferðin að fjölbreyttara fæðuvali, betra næringarástandi og bættri líkamlegri heilsu.

Næringarmeðferðin miðar einnig að því að einstaklingurinn tileinki sér eðlileg viðhorf til matar og öðlist heilbrigt samband við mat.

Sé einstaklingur í undirþyngd er þyngdaraukning að kjörþyngd einnig æskilegt markmið.

Hugræn atferlismeðferð (HAM) er algeng sálfræðimeðferð sem notuð er við átröskunum.

  • Rannsóknir hafa sýnt fram á góðan árangur hennar
  • Meðferðin byggir á hugrænni nálgun um þá þætti sem viðhalda átröskunum
  • Hún leggur áherslu á nútíð og framtíð og samvinnu meðferðaraðila og skjólstæðings

Megin einkenni átröskunar eru ofuráhyggjur af líkamsþyngd og lögun og ofmat á eigin getu til að stjórna þyngd og lögun.

Einkennin leiða til óæskilegs hegðunarmynsturs sem viðheldur átröskuninni.

Í meðferðinni er lögð áhersla á að skoða og breyta hegðun, hugsun og viðhorfum skjólstæðings til þessara þátta.

Meðferðin skiptist í 4 stig

  • Á 1. stiginu er aðaláherslan á vilja sjúklings til breytinga og átröskunarhegðun
  • Á stigi 2 er farið yfir stöðuna, árangur og hindranir metnar
  • Þriðja stigið er kjarninn í meðferðinni þar sem tekið er á þeim þáttum sem viðhalda átröskuninni, þ.e. hugsun, viðhorfum og tilfinningum sjúklings
  • Á 4. og síðasta stiginu er markmiðið að viðhalda jákvæðum breytingum og semja “viðhaldsáætlun” til að draga úr hættunni á bakslagi

Meðferðarstigin byggja hvert á öðru.

Við lok meðferðar er sjúklingur orðinn “sérfræðingar” í eigin átröskunarvanda og hefur öðlast færni í að nýta sér tækni hugrænnar atferlismeðferðar upp á eigin spýtur.

Einstaklingar sem þjást af átröskun eiga oft í erfiðleikum með að tjá tilfinningar sínar og líðan.

Einn af aðalvarnarháttum þeirra verður oft sá að þeir eiga mjög auðvelt með að verja sjúkdóminn rökrænt. Getur þetta valdið því að erfitt verður fyrir einstaklinginn og umhverfið að nálgast þeirra innra sjálf og tilfinningar.

Listmeðferð getur því hentað átröskunarsjúklingum vel þar sem unnið er með myndræna tjáningu tilfinninga og aðaláherslan er á myndmálið og myndsköpunarferlið. Myndræn úrvinnsla gefur oft leið að djúpstæðum þáttum sálarlífsins þar sem dagleg meðvitund og orð ná ekki til.

Í átröskuninni er algengt að aðaláherslan verði á sjúkdóminn og raunverulegir styrkleikar einstaklingsins geta gleymst.

Í listmeðferðinni er unnið út frá forsendum einstaklingsins sjálfs og er ekkert rétt eða rangt í ferlinu.

Einstaklingurinn verður virkur þátttakandi í meðferðarferlinu.

Það að vinna myndrænt með ólíkan myndlistarefnivið getur því hjálpað einstaklingi sem þjáist af átröskun að uppgötva tilfinningar og styrkleika síns innra sjálfs sem hefur blundað í viðjum sjúkdómsins.

Í meðferð á dagdeild átröskunar eru regluleg fjölskylduviðtöl. Í fjölskylduviðtöl mæta sjúklingurinn og hans nánasti eða nánustu aðstandendur.

Í þessum viðtölum fá aðstandendur tækifæri til að spyrjast fyrir um einkenni og áhrif sjúkdómsins en einnig um líðan og bataferli sjúklingsins.

Það er undir sjúklingnum komið hversu miklar upplýsingar hann vill gefa nema að samið hafi verið um annað.

Fjölskyldan fær í þessum viðtölum einnig hjálp til að vinna úr erfiðum samskiptum og finna nýjar og árangursríkari leiðir sem geta nýttst í bataferlinu.

Á göngudeild átröskunar er einnig boðið upp á fjölskylduviðtöl ef sjúklingur óskar eftir því. Rannsóknir sýna að stuðningur frá fjölskyldu er mjög mikilvægur í bataferli sjúklingsins.

Í dagdeildarmeðferð felst að þyggja máltíðarstuðning í hádeginu.

Áhersla er á að borða reglulega og fjölbreyttan mat. Veitt er aðstoð við að tileinka sér heilbrigðar lífs- og fæðuvenjur.

Boðið er upp á stuðning við morgunmat og síðdegisbita ef óskað er.

Máltíðarstuðningur

Í máltíðarstuðningi felst að fá stuðning við að klára ráðlagðan matarskammt í matsal Landspítala, þyggja aðstoð við að skipuleggja máltíðir heima og skrá í matardagbók.

Stuðningurinn er veittur fyrir máltíð, meðan á henni stendur og á eftir.

Áhersla er á að máltíðir séu sem ánægjulegastar. Kjarninn í dagdeildarmeðferðinni er maturinn. Matarræðið segir til um hvar einstaklingur með átröskun er staddur í bataferlinu.

Eftir því sem frelsi gagnvart mat verður meira eykst frelsi frá átröskun.

Stundaskrá dagdeildar (dæmi)

Fyrir utan það sem fram kemur á stundatöflu eru veitt einstaklings- og fjölskylduviðtöl

Svelti er alvarlegur fæðuskortur og er það skilgreint af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) sem orkuinntaka < 900 hitaeiningar á dag.

Til samanburðar þá er orkuþörf flestra ungra kvenna 2000-2500 hitaeiningar á dag.

Með orðinu vannæring eða næringarskortur er átt við skort á ákveðnum næringarefnum.

Svelti eða of lítil fæðuinntaka, hvort sem undirþyngd er einnig til staðar eða ekki, er skaðleg heilsunni og geta valdið ýmsum líkamlegum, andlegum og félagslegum afleiðingum.

Þekking á afleiðingum sveltis og vannæringar hefur fengist úr ýmsum rannsóknum á afleiðingum hungursneiða og fæðuskorts sem og rannsóknum á sjálfboðaliðum sem hafa verið settir á orkuskert fæði í ákveðinn tíma.

Auk þess má að sjálfsögðu nefna rannsóknir á einstaklingum með átröskun.

Það skal tekið fram að flest þessara einkenna ganga til baka þegar líkaminn er kominn aftur í gott næringarástand og heilbrigðri þyngd hefur verið náð. Slíkt á bæði við um líkamlegar og and- og félagslegar afleiðingar sveltis og vannæringar.

LÍKAMLEGAR AFLEIÐINGAR SVELTIS OG VANNÆRINGAR

Efnaskipti

Við svelti eða of litla fæðuinntöku fer í gang sparnaðarkerfi í líkamanum þar sem hann reynir að spara orkunotkun og forgangsraða hlutverkum sínum með því að setja þau lífsnauðsynlegustu í forgang meðan önnur hlutverk sitja á hakanum.

Til að spara orku hægir á efnaskiptum líkamans og þar af leiðandi verður aukin tilhneiging til að þyngjast.

Heili og taugakerfi

Slappleiki, þreyta og orkuleysi eru mjög algengar afleiðingar of lítillar fæðuinntöku – það vantar einfaldlega bensín á bílinn!

Höfuðverkur, svimi, suð í eyrum, andremma og jafnvel yfirlið geta einnig verið merki um blóðsykursfall, ofþurrk og/eða orkuskort, sérstaklega kolvetnaskort en kolvetni eru eina orkuefnið sem heilinn og taugakerfið geta nýtt.

Heilinn og taugakerfi líkamans eru mjög orkukræf og nýta um 20% af orkuþörf líkamans.

Hins vegar geymir líkaminn mjög lítinn kolvetnaforða og því þarf að halda blóðsykrinum uppi með reglulegum máltíðum yfir daginn.

Átköst eru líffræðileg viðbrögð líkamans við svelti og jafnvel hans eina leið til að komast í gegnum orkusnauðan dag.

Meltingarfæri
Við svelti hægir á efnaskiptum í meltingarveginum og þar sem lítil fæða fer þar í gegn þá slakna vöðvarnir í meltingarfærunum. Fæðan fer því hægar í gegnum þarma og ristil og getur slíkt valdið miklu harðlífi og hægðatregðu.

Meltingin í maga gengur einnig hægar fyrir sig og því geta fylgt magaverkir, ógleði og tilfinning um útþaninn maga.

Vegna hægrar magatæmingar getur einstaklingurinn upplifað falska seddutilfinningu eftir að hafa borðað einungis lítið magn matar.

Hann telur sig því vera saddan þrátt fyrir að frumum líkamans bráðvanti næringu. Aðrir geta hins vegar upplifað stöðugt hungur.

Minnkað bragðskyn getur einnig orðið þar sem líkaminn hefur ekki lengur efni á að skipta ört út bragðkirtlum.

Hjarta- og æðakerfi
Hjartavöðvinn getur rýrnað eins og aðrir vöðvar líkamans og vegna orkusparnaðar getur hægst á hjartslættinum og blóðþrýstingur lækkað.

Einnig getur orðið hjartsláttaróregla.

Vegna næringarskorts (járn- eða B-vítamínskorts) getur orðið blóðleysi en þá á líkaminn erfiðara með að flytja súrefni til fruma líkamans.

Einkenni blóðleysis eru m.a. þreyta, slen, minna viðnám gegn sýkingum og lélegt kuldaþol.

Kynhormón og frjósemi

Vannæring getur haft mikil áhrif á hormónaframleiðslu í líkamanum.

Framleiðsla kynhormóna (s.s. estrógens) getur stöðvast eða brenglast því viðhald tíðahringsins telst ekki til lífsnauðsynlegrar starfsemi.

Blæðingastopp eða óreglulegar blæðingar geta því verið afleiðingar sveltis, sérstaklega ef einstaklingurinn er einnig í undirþyngd, með tilheyrandi ófrjósemi.

Estrógen hefur verndandi áhrif á kalk í beinum, þ.e. heldur kalkinu inn í beinunum, en við blæðingastopp tapar líkaminn þessum verndandi þætti.

Beinþynning, sem yfirleitthefst ekki fyrr en eftir tíðahvörf, er því ein af afleiðingum langvarandi blæðingastopps.

Bein

Við svelti og vannæringu geta beinin tapað styrkleika sínum og við það verður beingisnun og getur beinþynning jafnvel hafist, sem eykur verulega líkurnar á beinbrotum.

Ástæða beinþynningar er einkum orku- og næringarefnaskortur en einnig hormónabreytingar (sjá „kynhormón og frjósemi“).

Styrkur beina getur einnig minnkað vegna minnkandi líkamsþyngdar.
Vöðvar
Við orkuskort, og þá sérstaklega kolvetnaskort, gengur líkaminn á próteinforða sinn til að umbreyta próteinum yfir í kolvetni svo heilinn og taugakerfið geti starfað, en umbreyting próteina er mun orkuminna efnahvarf en umbreyting fitu og því velur líkaminn frekar þá leið. Í kjölfarið verður oft vöðvarýrnun og vöðvaslappleiki.

Hár, húð og neglur

Hár, húð og neglur eru ekki ofarlega á forgangslista líkamans við svelti og vannæringu.

Hárlos er algengt vannæringareinkenni og/eða að hárið þynnist.

Við mikla vannæringu og undirþyngd getur líkaminn myndað svokölluð „líkhár“, þ.e. þunn löng líkamshár á andliti, handleggjum, baki, maga o.fl. sem er frumstætt viðbragð líkamans til að halda á
sér hita.

Húðþurrkur er einnig algengur, sérstaklega við fituskort og sömuleiðis geta neglur orðið lélegar, þ.e. þunnar og klofna auðveldlega.

Stjórnun líkamshita

Líkaminn á erfiðara með að halda uppi líkamshita og við svelti og vannæringu lækkar líkamshitinn.

Einnig getur orðið skortur á fitulagi undir húðinni og kulvísi er því ein af afleiðingum orkuskorts.

Svefn

Svelti og vannæring valda oft svefnleysi. Einstaklingurinn getur þá átt erfitt með að sofna, sefur síður lengi í einu, hvílist verr og/eða hefur tilhneigingu til að vakna snemma.

Ónæmiskerfið

Vannæring getur veiklað ónæmiskerfið því líkaminn hefur minni getu til að t.d. framleiða mótefni.

Það verður því aukin hætta á veiru- og bakteríusýkingum og einstaklingurinn verður líklegri til að taka upp flensur. Þeir sem fá frunsur á annað borð fá jafnvel krónískar frunsur í sveltinu.

ANDLEGAR OG FÉLAGSLEGAR AFLEIÐINGAR SVELTIS OG VANNÆRINGAR

Hugsanir
Heilinn þarf mikla orku til að starfa rétt og því hefur svelti og vannæring áhrif á heilastarfsemina og hugsanir.

Þráhyggja varðandi mat er mjög algengt sveltieinkenni og geta hugsanir og jafnvel draumar um mat (sem eru boð líkamans um svengd) verið mjög miklar og getur einstaklingurinn átt erfitt með að einbeita sér að öðrum hlutum.

Einbeitingarskortur og minnistap (sérstaklega á skammtímaminni) er algengt og því hefur sveltið neikvæð áhrif á nám og starf. Mörgum reynist einnig erfitt að taka ákvarðanir, jafnvel þótt litlar séu.

Margir upplifa einnig brenglaða líkamsímynd og upplifa sig þá oftast þykkari en þeir eru í raun og veru.

Tilfinningar

Þunglyndi, depurð og kvíði eru algengar afleiðingar sveltis en um 80% einstaklinga með átröskun þjást af þunglyndi meðan á veikindunum stendur. Svelti og vannæring hefur einnig áhrif á skapið og ýtir undir skapsveiflur og pirring, óþolinmæði, neikvæðni og smámunasemi.

Hegðun

Vannærðir einstaklingar breyta oft hegðun sinni (ómeðvitað) því sveltið hefur mikil áhrif á hugsanir og tilfinningar þeirra.

Sveltið veldur því oft breytingum á persónuleika, þ.e. áhrif sveltisins hylja þeirra rétta persónuleika.

Árátta og þráhyggja eru nokkuð algeng sveltieinkenni og geta lýst sér í mikilli þráhyggju varðandi hreinlæti, röð og reglu, stífum rútínum, söfnunaráttu o.fl.

Þráhyggja varðandi mat getur einnig leitt til breyttrar hegðunar þar sem sumir fá aukinn áhuga á eldamennsku og uppskriftum.

Hegðun í kringum mat breytist oft þar sem einstaklingurinn t.d. blandar ekki matnum saman á disknum, sker matinn í litla bita og margir eiga erfitt með að borða með öðrum.

Svelti og vannæring hafa mikil áhrif á félagslega hegðun einstaklingsins.

Hann hefur tilhneigingu til að einangra sig frá öðrum og sveltið veldur því oft félagsfælni og félagslegri einangrun. Vegna breytinga á skapgerð getur hann einnig átt í samskiptaörðugleikum við annað fólk. Sumir upplifa tap á kynhvöt en þar spila hormónabreytingar í líkamanum og orkuleysi stórt hlutverk.

Áhugaleysi, slen og sinnuleysi eru sveltieinkenni sem draga úr áhugamálum og virkni einstaklingsins og ýta enn frekar undir félagsfælni og einangrun.


Átröskunarteymi/MÞJ

Heimildir:

Fairburn, C.G. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. New York: Guilford Press.
Herrin M. (2003). Nutrition councelling in the treatment of eating disorders. Brunner-Routhledge.

Tenglar

http://www.eatingdisorders.com/

http://www.something-fishy.org

http://pslandsforening.dk/

http://psychcentral.com/disorders/eating_disorders/

http://www.cci.health.wa.gov.au/

 http://www.nice.org.uk/Guidance/CG9

http://clinicalevidence.bmj.com/ceweb/conditions/meh/1011/1011_keypoints.jsp

Fyrir aðstandendur

http://tandf.msgfocus.com/files/tfinf_tandf/project_662/Eating_Disorders_WP_final-mres.pdf

 

Bækur

Overcoming Binge Eating. Höf: Christopher G Fairburn (1995)

Skills-based Learning for Caring for a Loved One with an Eating Disorder: The New Maudsley Method. Höf: Janet Treasure, Gráinne Smith og Anna Crane (2007)

The parent´s guide to eating disorders. Höf: Marcia Herrin og Nancy Matsumoto (2007)

Demystifying anorexia nervosa. Höf: Alexander R Lucas (2004)

Getting better bit(e) by bit(e): A survival kit for sufferers of bulimia nervosa and binge eating disorders. Höf: Ulrike Schmidt og Janet Treasure (1993)

Anorexia nervosa: A survival guide for families, friends and sufferers. Höf: Janet Treasure (1997)

Lystarstol og lotugræðgi. Höf: Julia Buckroyd, ísl. þýð: Eva Ólafsdóttir (Vasaútgáfan 1997)